Istorija zadužbinarstva
Od Nemanjića do Univerziteta
"Zadužbina je trajan poklon u vidu privatne imovine ili dobrog dela, koje zadužbinar zaveštava za ostvarivanje društveno korisnih ciljeva, na način kako je on to sam zamislio."
Zlatno doba Nemanjića
Institucija zadužbinarstva ima duboke korene u srpskoj duhovnosti. U srednjem veku, središte života činila je crkva, pa je i dobročinstvo bilo usmereno ka njoj. Vladari i vlastela podizali su hramove kao vidljiv znak pobožnosti i zalog za večno spasenje.
Rodonačelnik dinastije, Stefan Nemanja (Sveti Simeon), postavio je temelje ove tradicije podizanjem Studenice i Đurđevih Stupova. Njegov primer sledili su svi potomci, a posebno Kralj Milutin, koji je za svaku godinu vladavine podigao po jednu crkvu.
Od hramova ka prosveti
Nakon vekova ropstva, 19. vek donosi preokret. Zadužbinarstvo prelazi iz sakralne u profanu sferu. Shvaćeno kao temelj nacionalnog razvoja, obrazovanje dolazi u fokus. Novi dobrotvori su trgovci, industrijalci i profesori.
Simbol ove epohe je Kapetan Miša Anastasijević, najbogatiji Srbin svog vremena. On je svoju velelepnu palatu na Studentskom trgu 1863. godine poklonio "svome otečestvu" za smeštaj kulturnih i prosvetnih ustanova. To zdanje je danas sedište Rektorata Univerziteta u Beogradu.
Najbogatiji Univerzitet u Evropi
Sve do Drugog svetskog rata, Univerzitet u Beogradu je raspolagao sa više od 85 fondova i zadužbina. Njegov kapital ga je svrstavao među tri najbogatija univerziteta u Evropi.
Najveći dobrotvor bio je Luka Ćelović Trebinjac. Ovaj skromni Hercegovac zaveštao je Univerzitetu svu svoju imovinu, uključujući čitav kvart u Savamali, a posredstvom Beogradske zadruge i hotel "Bristol", zgradu Beogradske zadruge i park kod Ekonomskog fakulteta. Samo njegovo zaveštanje vredelo je koliko polovina svih ostalih zajedno.
Slom i obnova
Nakon Drugog svetskog rata, došlo je do nacionalizacije i oduzimanja imovine. Volja zadužbinara je poništena, a sredstva su se slila u državnu kasu. Tek 1995. godine, rešenjima Ministarstva kulture, Univerzitetu je vraćeno pravo upravljanja nad delom zadužbina, čime je započeo proces mukotrpne obnove ove plemenite tradicije.
Tradicija traje i danas
Želite da nastavite put Nemanjića, Kolarca i Spasića? Pogledajte vodič za današnje dobrotvore.
Kako postati moderni zadužbinarLiteratura i izvori
Spisak je namenjen daljem čitanju i proveri podataka. Mrežni izvori su provereni 30. septembra 2026; knjige i srednjovekovni izvori navedeni su kao preporuka, a ne kao izvor pojedinačnih navoda na stranici.
Mrežni izvori
- Sonja Ćirić, „Šta je zadužbina nama, a šta smo mi njoj”, Vreme, br. 1863, 13. februar 2025.
- Agencija za privredne registre, Vodič za primenu Zakona o zadužbinama i fondacijama
Literatura za dalje čitanje
- Sima Ćirković, Srbi među evropskim narodima. Beograd: Equilibrium, 2004.
- Istorija srpskog naroda, knj. I–VI. Beograd: Srpska književna zadruga, 1981–1994.
- Sima Ćirković, Rade Mihaljčić (ur.), Leksikon srpskog srednjeg veka. Beograd: Knowledge, 1999.